Het complete werk van Tristan Keuris is net op cd uitgekomen. Vijftig werken van de componist die niet ouder werd dan 50 jaar. Het is een ode aan een van de weinige Nederlandse componisten die ook na hun dood veel gespeeld worden. Cultuurredacteur Philip Smet laat zich door Keuris verrassen. 

Hoe ziet een componist eruit? De borstbeeldjes van Bach en Mozart spreken niet echt tot de verbeelding. Nee, dan Beethoven met zijn woeste bos haar!  

Toen ik ruim twintig jaar geleden elders in Hilversum werkte, zag ik weleens een componist langsrijden. Dat was Tristan Keuris, wist ik, en hij woonde daar in de buurt. Hij reed in een oudere Volvo. En met zijn nog woestere bos haar dan die van Beethoven liep hij in het oog. Vlammend rood haar. Ruim tien jaar later, in 1996, zou hij overlijden.   

En nu, in 2009, ligt er een doosje met 11 cd’s op mijn nachtkastje. Elke avond luister ik en de muziek wordt steeds mooier. Het zijn allemaal composities van Tristan Keuris, in chronologische volgorde op de plaatjes gezet. Vanaf zijn Kwartet voor orkest uit 1966-67 tot aan Arcade, zes orkestpreludes uit 1995. Het gaat om al zijn vijftig uitgegeven werken, in uitvoeringen van grote klasse. Jeugdcomposities en filmmuziek zitten er nog niet eens bij. 

Bij de strot 
'Wij hebben zijn Music for Saxophones tientallen keren gespeeld, ook in het buitenland,' vertelt Arno Bornkamp, lid van het Aurelia Saxofoon Kwartet. 'Het is ongelooflijk, Keuris gaat ontzettend ver in dit stuk. Zeventien minuten lang grijpt hij je bij de strot. Als je je eraan overgeeft, is het fantastisch.'

Bornkamp is een van de vele prominente musici waarmee Keuris heeft gewerkt. De componist kreeg ook steeds weer compositie-opdrachten. Van het Koninklijk Concertgebouworkest, het Residentie Orkest, het Nieuw Ensemble, het Rotterdams Philharmonisch Orkest, de omroeporkesten en het –koor, en allerlei uitstekende kamermuziekensembles. Ze wilden allemaal zijn muziek spelen. Ook in het buitenland was Keuris vaak te horen.  

Wennen
Keuris schreef in zijn beginjaren vooral in de stijl van de toen heersende, eigentijdse componisten. Zijn vroegere werken klinken moeilijker, onrustiger dan zijn latere werken. Is het de jeugd van de componist? Ligt het aan de oren van de luisteraar die moeten wennen aan een nieuw idioom. Je kan het vergelijken met een culinaire ontdekkingstocht. Als je je ervoor openstelt, ontwikkelt je smaak zich. Naarmate je meer proeft, wordt het lekkerder.

De muziek van Keuris smaakt naar meer. Sommige stukken zijn zelfs voor mijn 'klassieke oren' buitengewoon mooi: zijn Tweede Vioolconcert, de Variations for Strings (1985), ‘Movements’ voor orkest (1981), ‘Laudi’ voor orkest, zangsolisten, koor en saxofoon ((1992-1993), zijn Orgelconcert (1992-93), de Symfonie in D (1994-95), de Serenade voor hobo en orkest (1974-76). Wat een indrukwekkende, pakkende stukken heeft Keuris toch geschreven. 

Orgelconcert 
Even gebeld met organist Leo van Doeselaar die in maart 1993 samen met het Koninklijk Concertgebouworkest het Orgelconcert ten doop hield, op het net gerenoveerde grote orgel van het Concertgebouw. 'Tristan noemde het Gods Eigen Accordeon. Hij had nog nooit voor orgel geschreven,' vertelt Van Doeselaar, 'en het is ook heel lastig om voor orgel en groot orkest te componeren.' Samen hebben de componist en de organist een half jaar lang wekelijks gewerkt, totdat Keuris volledig op de hoogte was van de mogelijkheden van het instrument. 

Uiteindelijk heeft Keuris een stuk geschreven, dat schitterend is, vind ik zelf. Van Doeselaar is het met me eens. 'Het is een van de allerbeste orgelconcerten van de twintigste eeuw. Orgel en orkest komen perfect samen. Dat is hem met vlag en wimpel gelukt. Het was geweldig om met hem samen te werken,' herinnert Van Doeselaar zich. Hij heeft het stuk ook met veel succes opgevoerd in Engeland en Australië. En dirigent Jaap van Zweden wil het nog dirigeren in de Verenigde Staten, zegt Van Doeselaar hoopvol. 'Het stuk verdient het.'

Ook saxofonist Arno Bornkamp -hij speelt in diverse stukken in de CD-box- heeft samen met Keuris gewerkt. 'Hij zat bij mij thuis in de serre op de bank, terwijl wij repeteerden aan zijn Music for Saxophones. De opname van het concert daarna, maakt deel uit van deze cd’s.' Bornkamp herinnert zich de 'gerichtheid' van de componist. Keuris muzieknotatie was nogal ingewikkeld, maar de componist kon het kwartet precies uitleggen wat hij wilde. 'Het is extreem moeilijk voor een saxofoonkwartet, maar de instrumentatie is meesterlijk.'  

Verhaal vertellen  
Soms was er ook kritiek te horen op Keuris. Hij zou te makkelijke muziek schrijven, vonden sommigen. Dat wil meestal zeggen dat er in zijn werk melodieën en harmonieën voorkomen die bij vroegere tijden horen, maar inmiddels achterhaald en commercieel zouden zijn. Keuris zelf had het ooit in een interview over een zekere heimwee naar de romantiek en hij streefde naar 'het vertellen van een verhaal', zoals hij ook zei.  

De cd-box is een ode aan een bijzonder componist. De samenstelling was in handen van de muziekafdeling van Radio Nederland Wereldomroep, die de afgelopen jaren al veel prachtige cd-boxen heeft samengesteld, onder andere met historische opnamen van het Koninklijk Concertgebouworkest. Bij praktisch alle werken konden de samenstellers kiezen uit meerdere live-opnamen. Een aantal stukken is speciaal voor de gelegenheid opnieuw uitgevoerd. Veel van de belangrijkste orkesten, dirigenten, ensembles en solisten van Nederland zijn hier in zijn werk te horen.   

Gelukkig heeft Keuris zijn eigen weg gevonden. Hij vertelt een prachtig verhaal. En gelukkig klinkt zijn werk nog steeds, in de concertzalen en uit de luidsprekers. Ook bij mij thuis. En dan zie ik af en toe die enorme bos haar in die oude Volvo voor me.

De box met 11 CD's en 1 DVD is uitgekomen op het label Quattro Live