Burgerslachtoffers Uruzgan: lijst RTL onvolledig en verwarrend

Een mensenleven is 1500 dollar waard

Nederland keert 1500 dollar uit aan de familie van burgerslachtoffers die bij Nederlandse acties in Afghanistan vallen. De afgelopen jaren keerde defensie in totaal 350.000 dollar uit aan schade. Maar is dat genoeg?

Er is geen uniforme schaderegeling voor burgerslachtoffers, wel een oproep van mensenrechtenorganisaties aan de NAVO om te zorgen dat er een meer uniforme regeling komt. Zo keren de VS in Irak en Afghanistan voor een dodelijk slachtoffer 2500 dollar uit, duizend meer dan Nederland nu doet.

Professor Paul Hoebink, bijzonder hoogleraar Ontwikkelingssamenwerking bij het Centrum voor Internationale Ontwikkelingsvraagstukken (CIDIN) aan de Radboud Universiteit Nijmegen pleit voor een duidelijke en heldere compensatieregeling. 'Nederland moet preciezer uitzoeken hoe men compenseert. Ik denk dat je tussen slachtoffers best verschillen mag aanbrengen, bijvoorbeeld bij een kostwinner of iemand die een bepaald beroep heeft.'

Er worden kleine bedragen van bijvoorbeeld vijftig dollar uitgekeerd voor een hond die is doodgeschoten bij het binnenvallen van een boederij, zegt Vrede- en veiligheidsdeskundige van de Wereldomroep, Hans de Vreij: 'Bijna alle boerderijen hebben waakhonden. Als men binnenvalt om zo'n boederij te doorzoeken wil die hond wel eens gemeen gaan doen. Dan wordt hij meestal doodgeschoten en wordt de eigenaar gecompenseerd. Hogere bedragen zie je voor het doodschieten van koeien, ezels, kamelen, beschadigde muren. Een vernietigde boederij kost al gauw zo'n duizend dollar.'

Er bestaat volgens De Vreij geen internationale juridische verplichting om iemand geld te geven. 'Tenzij iemand ten onrechte is gedood en de nabastaanden een rechtzaak aan kunnen spannen en die kunnen winnen.'

RTL Nieuws had woensdag een opmerkelijke primeur. Na ruim twee jaar procederen via de Wet Openbaarheid Bestuur (WOB) publiceerde de omroep een lijst van burgerslachtoffers die, aldus RTL, door Nederlands toedoen zijn omgekomen in Uruzgan en de aangrenzende provincie Helmand. Nederlandse militairen zouden 110 burgers gedood en 90 burgers verwond hebben. Het is voor het eerst dat dergelijke gedetailleerde informatie wordt verstrekt door een land met troepen in Afghanistan.

Via de WOB-procedure, voor RTL uitgevoerd door deskundige Roger Vleugels, kreeg de omroep van het ministerie van Defensie interne documenten: passages over burgerslachtoffers uit de dagelijkse briefing voor de Commandant der Strijdkrachten, een functie die momenteel vervuld wordt door generaal Peter van Uhm. Ook werd een lijst verstrekt van vergoedingen die de Nederlandse troepen in Uruzgan hebben verstrekt. In totaal een bedrag van 350.000 euro, uitbetaald in dollars.

Chora
Het leeuwendeel van dat bedrag komt op conto van herstelbetalingen voor schade die is ontstaan tijdens operatie 'Pathan Ghar' in de Baluchivallei, en de 'Slag om Chora' in juni 2007, het zwaarste gevecht dat de Nederlandse militairen tot nu toe tegen de Taliban hebben gevoerd. Maar er zijn ook kleinere bedragen bij. Zoals het standaardbedrag van 1500 dollar voor nabestaanden van omgekomen Afghaanse militairen, politieagenten en burgers. En kleinere bedragen voor uiteenlopende zaken als schade aan landbouwgrond, muren en deuren, verkeersongelukken, overreden vee, en een paar tientjes 'handgeld' voor mensen die onterecht gevangen hadden gezeten.

110 versus 80
Het grootste aantal burgerslachtoffers viel tijdens de eerdergenoemde Slag om Chora, waarbij zo'n duizend Talibanstrijders een deel van Uruzgan probeerden te veroveren. Volgens de oorspronkelijke opgave van Defensie kwamen 70 burgers om, 30 tot 40 raakten gewond. Woensdagavond corrigeerde het ministerie die aantallen. Er was volgens een woordvoerder een fout gemaakt: het gaat om 30-40 doden en 70 gewonden. RTL zegt echter vast te houden aan het aanvankelijk genoemde aantal van 70 doden. De omroep verwijst daarbij naar een gezamenlijk rapport van de onafhankelijke mensenrechtencommissie AIHRC en de VN-missie in Afghanistan, UNAMA. Het totaal aantal burgerslachtoffers is dus volgens RTL 110; volgens Defensie 70-80.

Niet compleet
De opgave van Defensie is overigens verre van duidelijk en zeer waarschijnlijk niet compleet. Een voorbeeld: er staan zeven omgekomen 'opstandelingen' (Taliban) bij, maar alleen al bij de slag om Chora verloren de Taliban naar schatting honderd man. Er staan twee man Afghaanse veiligheidstroepen bij die tijdens een gevecht vermoedelijk zijn omgekomen bij een beschieting door een Apache gevechtshelikopter. Maar de twee Afghaanse soldaten die per ongeluk werden doorgeschoten door Nederlandse collega's tijdens de operatie 'Kapcha As' in januari 2008 staan er niet bij. Daarentegen noemt de lijst weer wel een Afghaanse chauffeur van een 'Nederlands' transportkonvooi die door de tegenstander is gedood, niet door Nederlandse troepen dus.

Verkeerde boerderij
Klip en klaar zijn slechts een aantal van de genoemde gevallen. Bijvoorbeeld een inzittende van een auto die ook na waarschuwingsschoten niet halt hield waarop er gericht werd geschoten. Of de vier doden die vielen toen een Apache een verkeerde boerderij beschoot door een fout van Australische militairen op de grond.

Het is goed dat Defensie, zij het na zeer langdurig aandringen, details over burgerdoden en financiële compensatie voor oorlogsschade heeft vrijgegeven. Maar vooral deze opsomming van slachtoffers roept zoveel vragen op dat een nieuwe en meer duidelijke lijst gewenst is.