Vijtien jaar geleden begon op de Noordzee de bezetting van het olieopslagstation Brent Spar, een actie die binnen drie weken uitmondde in een wereldwijde publiciteitsoorlog tussen milieuactivisten van Greenpeace en de oliemultinational Shell.

De Brits-Nederlandse oliemaatschappij was van plan de overbodig geworden en afgedankte Brent Spar op een diepe plek in de Atlantische Oceaan te laten afzinken, omdat het demonteren en ontmantelen van het gevaarte veel bewerkelijker en duurder zou zijn.

Bedenker
De bedenker van de bezettingsactie, de Nederlandse milieuactivist Gijs Thieme, vraagt zich achteraf in een sombere bui wel eens af 'of het beter zou zijn geweest als we dat ding maar hadden laten afzinken'.

'De milieubeweging heeft die strijd tussen David en Goliath weliswaar gewonnen, maar de gevolgen zijn ook voor Greenpeace ingrijpend geweest. Het ledental groeide enorm, en Greenpeace werd een wereldwijde over-georganiseerde organisatie, inclusief hoofdkantoren en vele overlegstructuren. De tijd van idealistische actievoerders in een klein bootje was in één klap voorbij. Dat heeft voor milieu-idealisten ook zo z'n nadelen', zo licht Thieme in een gesprek met de Wereldomroep zijn sombere verzuchting toe. Zijn half-serieuze opmerking over 'beter hadden kunnen laten afzinken', worden hem overigens niet door iedereen in dank afgenomen.

Noordzee
Voorafgaand aan de bezetting had hij maandenlang geprobeerd steun te krijgen voor zijn plan. Hij was ingehuurd door Greenpeace International voor het voorbereiden van acties tegen de chloorvervuiling op de Noordzee, met het oog op een ministersconferentie die een paar maanden later, in juni 1995, zou worden gehouden.

'Ik moest overleg voeren met Greenpeace-groepen in de Noordzeelanden. Die vonden dat we de nadruk moesten leggen op de chloorvervuiling van de Noordzee. Hun spoor was helemaal gericht op chemicaliën, chloor en milieu en ze waren maar moeilijk te porren voor een ander plan', zo zegt Thieme.

Maar toen in de voorbereidingsfase min of meer door toeval duidelijk werd dat de Duitse tak van Shell werkte aan een grootse publiciteitscampagne om zich als 'milieuvriendelijke' maatschappij te presenteren, terwijl tegelijkertijd de Britse tak van Shell bezig was met plannen voor het 'dumpen' van de Brent Spar, gaf Greenpeace alsnog steun aan het bezettingsplan van Thieme.

Blunder van de eeuw
Toen op 1 mei 1995 vijfentwintig activisten aan boord klommen van het 147 meter hoge gevaarte, 190 mijl ten noordoosten van de Shetland Eilanden, konden zij niet voorzien dat het wereldwijde Shell binnen luttele weken de publicitaire blunder-van-de-eeuw zou begaan.

'De maatschappij nam ons niet serieus, en dacht - zoals zo vaak eerder - z'n eigen plan wel te kunnen doorzetten. En daar zag het de eerste dagen ook naar uit. We hadden weliswaar onze eigen fotografen en cameracrew meegenomen, onze eigen verbindingen en onze eigen helikopter, maar aanvankelijk was er bij de media en onder het publiek nauwelijks animo voor onze actie', aldus Thieme.

Ontruiming
Daar kwam in één klap verandering in toen Shell een drijvend platform naar de Brent Spar dirigeerde, inclusief een eigen ontruimingsploeg, waarna de bezetters vrijwel letterlijk van de Brent Spar werden gespoten. Maar de Greenpeace-cameraman, hangend uit de eigen helikopter, schoot van die hardhandige ontruiming televisiebeelden die binnen enkele uren de hele wereld over gingen. In één klap was het beeld van David tegen Goliath neergezet.

De media spróngen er bovenop. Binnen een dag wist de hele wereld hoe de oliemaatschappij van plan was z'n schroot en z'n afval op de Oceaanbodem te dumpen. 'Als we onze kinderen leren hun afval niet in de sloot te gooien, staan we dan wel toe dat grote multinationals onze zeeën en oceanen vervuilen?', zo vat Thieme de toen ontstane beeldvorming samen.

Shell-boycot
Er kwam, vooral in Europa en de Verenigde Staten, een boycot-actie van Shellproducten op gang. Klanten lieten de leverancier merken dat ze geen genoegen namen met een halsstarrige houding van Shell. De publieke opinie keerde zich massaal tégen Shell. De oliemaatschappij zag de omzetten dalen, de aandelenkoersen kelderen en binnen een mum van tijd zat de aanvankelijk onschendbare reus met een onherstelbaar geschaad imago.

Het kwam zelfs tot een confrontatie van Europese regeringsleiders met de Britse regering die de Britse tak van de oliemaatschappij toestemming had gegeven om de Brent Spar te laten afzinken. Op 20 juni gaf Shell uiteindelijk toe: de Brent Spar zal aan land worden gehaald om te worden ontmanteld.

Strategie
Sinsdien hebben alle grote multinationals hun publieksstrategieën aangepast. Hooghartig de publiekswil negeren is niet langer mogelijk. Als een nieuw type auto tijdens een proefrit dreigt om te slaan, en dat wordt bekend, dan wordt tegenwoordig simpelweg de introductie van het nieuwe type uitgesteld. Als van een ander autotype het gaspedaal door een verschoven vloerkleedje blijft steken, en automobilisten ongerust raken, worden zulke auto's voor een inspectiebeurt teruggeroepen naar de garage. Na de Brent Spar weet elk bedrijf dat niet alleen de omzetcijfers tellen, maar ook dat een goed imago heel wat waard is.

Vuilnisbelt
De Brent Spar heeft nog enkele jaren in een fjord bij Noorwegen gestaan, in afwachting van de sloop. Uiteindelijk zijn enkele grote onderdelen gebruikt om een kade in een Noorse industriehaven te verlengen, zijn de bemanningscabines voor andere doeleinden gebruikt, is het staal grotendeels gesmolten en is de rest terechtgekomen op een vuilnisbelt.