Sinds twee vliegtuigen zich op 11 september 2001 in de Twin Towers boorden, is de notie dat gebouwen kwetsbaar zijn voor aanslagen diep doorgedrongen in de architectuur. Toch betekent dat niet dat architecten alleen nog maar sobere, lage gebouwtjes ontwerpen. Prominente Nederlandse architecten tonen hun favoriete ontwerpen van na 9/11.

Architectenbureau Mecanoo ontwierp woonwerktoren Montevideo, destijds de hoogste woontoren van Nederland. De aanslagen in de Verenigde Staten vonden plaats voordat er met de bouw was begonnen in Rotterdam.

Logica van terroristen
Dat leidde tot discussies tussen architecten, ontwikkelaars en ambtenaren, vertelt Mecanoo-directeur Francine Houben. ‘Moeten we de constructie aanpassen, moet je je hierop voorbereiden?' Uiteindelijk is het project gewoon zo uitgevoerd als het ook toen bedacht is. 'Ook gezien de inschatting dat de symbolen die toen doelwit waren te maken hadden met een heel andere logica van terroristen dan dat het puur het hoogste gebouw is.' Houben herinnert zich wel één aanpassing: 'Ik weet wel dat we gewoonlijk een beeld maakten van het ontwerp van een gebouw waar we ook altijd een vliegtuig op lieten zien. Dat hebben we toen weggelaten, omdat het bijna symbool stond voor de kans dat er een vliegtuig tegenaan zou kunnen vliegen.’

De laatste jaren is er minder hoogbouw en minder ‘icoonbouw’, zoals architecten dat noemen: markante gebouwen die het beeld van een stad bepalen en die voor bedrijven een visitekaartje zijn. Dit heeft meer te maken met de economische situatie dan met veiligheid. ‘In de statistieken is duidelijk te zien dat er hoger wordt gebouwd in gunstige economische tijden,’ zegt architect Roberto Meyer. Zijn bureau, Meyer en Van Schooten Architecten, ontwierp ‘De Schoen’ van ING: een icoon, maar geen hoogbouw.

Hoog maar veilig
Na een periode van hoogconjunctuur met veel icoonbouw ziet Meyer dat er nu vraag is naar sobere, functionele gebouwen. 'Door de economische crisis staat men toch wat meer met twee voeten op de grond, zeker in het bedrijfsleven', zegt Meyer. 'Naar echte iconen is bijna geen vraag meer.'

Toch wordt er ook na 9/11 nog hoog gebouwd. 'Zo hoog mogelijk bouwen blijft toch een menselijke, en vooral mannelijke, neiging,' zegt Houben.

Wel wordt er nog meer gelet op veiligheid dan toch al het geval was. ‘Ingenieurs zijn gewoonlijk opgeleid om zo licht mogelijk te bouwen, dat spaart tijd en materiaal’, zegt Jan Willem van Kuilenburg van Monolab. Dat bureau kwam kort geleden met een voorstel voor het hoogste gebouw van Nederland.  ‘Tegenwoordig eisen opdrachtgevers dat ze alles net iets zwaarder maken.’ Daarnaast kan dankzij nieuwe technieken vaker beton worden gebruikt in hoogbouw.

Niet aanslag-proof
Veiligheidsmaatregelen zijn subtiel aanwezig in alle fasen van ontwerp en bouw. ‘Het begint al bij de locatiekeuze,’ zegt Van Kuilenburg. ‘Een hoog gebouw in een woonwijk richt meer schade aan als het instort dan een hoog gebouw aan de kade met zijn voeten in het water. En wat te denken van de interne indeling, zoals een parkeergarage onder een gebouw waar een bomauto in kan rijden, of een vol winkelcentrum op de begane grond?’

Maar je kunt geen gebouw ontwerpen dat volledig is beveiligd tegen een aanslag met een vliegtuig, stellen de architecten unaniem. ‘Dan zou je alleen nog maar bunkers moeten bouwen.’

'Het belangrijkste is dat '9/11' in ons denkframe terecht is gekomen en dat het er nooit meer uit zal verdwijnen,' zegt Van Kuilenburg. 'In die zin is de invloed ervan gigantisch, bewust danwel onbewust. 9/11 heeft invloed op alle aspecten waar wij bijvoorbeeld als ontwerpers mee te maken hebben.'

De slideshow toont de 'after 9/11' favoriete ontwerpen van de geïnterviewde architecten:

de Taiwanese 'bamboestengel' Taipei 101 (Houben: 'Dit hoort echt bij de identiteit van Taiwan'),
het (nu nog) hoogste gebouw ter wereld Burj Khalifa in Dubai,
het Guggenheim museum in Bilbao (Meyer: 'Dat gebouw heeft Bilbao op de kaart gezet'),
'De Schoen', het ING-hoofdkantoor in Amsterdam,
en appartementen- en kantorencomplex Montevideo in Rotterdam.