De politieke gevangene komt niet uit het niets. Voordat hij gevangen wordt genomen wordt hij vervolgd. Het bewind, al dan niet een openlijke tirannie, heeft hem al lang daarvóór bestempeld als verdacht persoon. Op straat steken vrienden en buren over als ze hem aan zien komen 'dan kunnen ze me niet met hem verwisselen'. 

Door José Zepeda

Op een dag wordt de politieke gevangene opgepakt. Bij voorkeur ’s nachts. Iemand heeft zijn naam genoemd of hij staat op een zwarte lijst van de geheime dienst. Vanaf het moment van de arrestatie begint de speciale behandeling die erop is gericht hem zijn waardigheid te ontnemen. Ze proberen op allerlei manieren hem een schuldgevoel te geven. Voor de cipiers is hij een verrader van de zaak - welke die ook mag zijn - een ontheemde, een corrupt persoon. Het belangrijkste: hij is verachtelijk en mag daarom zonder enig mededogen behandeld worden. 

Marteling
Als het regime een dictatuur is, zal er na de arrestatie fysiek geweld volgen. Marteling is een gebruikelijke methode om informatie te krijgen die andere mensen verdacht maakt. En vooral is bedoeld om ook het ethische en morele bewustzijn van het slachtoffer te breken. Eerst krijgt hij de roetkap zodat hij in duisternis zit. Daarna volgen elektrische schokken, onderdompeling in uitwerpselen, ophanging, verkrachting. Beproefde middelen om het slachtoffer fysiek en geestelijk te gronde te richten. De martelingen kunnen een paar uur of een paar maanden duren. Velen zijn er niet tegen opgewassen. 

Na het martelen volgen allerlei soorten vernedering. De hele morgen peuken rapen; net zo lang rond de gevangenis rennen tot je erbij neervalt; trappen, klappen en scheldwoorden incasseren van geharde bewakers.

De politieke gevangene heeft geen enkel recht: hij kan worden vermoord, verdwijnen, veroordeeld. Of vrijgelaten. Als twijfel bestaat over het 'gevaar' voor het bewind, wordt hij waarschijnlijk naar een concentratiekamp gestuurd of verbannen. 

Ontkend door de maatschappij 
Buiten zal de maatschappij in meerderheid het bestaan van de politieke gevangene ontkennen. Men zal zeggen: 'hij zal wel iets op zijn geweten hebben'. En als het regime eenmaal is gevallen: 'ik wist er niets van, niemand heeft me ooit iets verteld'. 'Ik wist niet dat het zo erg was.' Politieke gevangenen bestaan alleen dankzij de steun van belangrijke lagen van de burgerbevolking aan het regime. Zonder die steun zouden de mensenrechtenschendingen niet lang duren. Angst en terreur spelen een belangrijke rol in het onderdrukken van verzet. Zonder die angst kan geen enkel onderdrukkingssysteem zich handhaven. De aanwezigheid van politieke gevangenen versterkt de angst.

Als het niet om een openlijke dictatuur gaat, zal de totalitaire politiek van de burgerregering een subtieler proces in gang zetten. De onderdrukking zal selectief zijn en alleen maar betrekking hebben op diegenen die echt als gevaar voor de regering worden beschouwd. Mensen die bereid zijn het risico te lopen in de gevangenis terecht te komen en te worden gemarteld. Mannen en vrouwen die in staat zijn anderen te mobiliseren. Die moeten in de gaten worden gehouden, voortdurend bespioneerd worden, al dan niet openlijk.

Subtiele grens
Als de verdachte een bepaalde grens overschrijdt, wordt hij gearresteerd. Die grens is alleen bekend bij de onderdrukker. Vervolgens wordt de verdachte veroordeeld tot straffen die in geen enkele verhouding staan tot het zogenaamde delict. Verstoring van de openbare orde en aanzetten tot deelname aan illegale organisaties: 10 jaar gevangenis. Samenzwering tegen de regering: 20 jaar.
Deze straffen moeten dienen als voorbeeld voor diegenen die nog niet hebben besloten dissident te worden. En als de regering vermoedt dat de verdachte een eventueel proces zou kunnen winnen, dan wordt hij gewoon vastgehouden en wordt het proces eindeloos verdaagd. Dubbelzinnigheid en vaagheid zijn kenmerken van een onrechtvaardig regime. 

Tijdens de gevangenschap gaat de mishandeling gewoon door teneinde de wil en de rebellie van de gevangene te breken. Hij wordt uitgehongerd, zodat hij zich als een barbaar gaat gedragen en alleen aan zijn eigen overleven denkt. Sommigen zullen ontdekken dat de wil om te overleven de oorsprong is van vele soorten van verraad. Maar de morele en politieke overtuiging is zo sterk dat deze alle tegenslagen overwint. De politieke gevangene zal veel manieren vinden om zijn geweten, zijn innerlijke vrijheid te laten overheersen.

Weigering tot onderwerpen
Elke persoonlijke beslissing, hoe onbeduidend ook, is een overwinning. Elke daad van solidariteit, van zorg voor een ander, geeft een innerlijke kracht die helpt tegenslagen te verwerken. Het is bijvoorbeeld nuttig je af te vragen waarom een bewaker kwaad wordt als de politieke gevangene hem recht in de ogen kijkt of hem nadrukkelijk antwoord geeft. Omdat zijn geweten knaagt? Helemaal niet. Omdat hij onbewust weet dat in die blik, in die woorden de weigering verborgen ligt om zich te onderwerpen.

Maar naast verdriet en ellende – in die omstandigheden komt het slechtste en het beste in de mens naar boven - is er in de gevangenis ook gelegenheid voor vrolijkheid onder de gevangenen of zelfs een gebaar van sympathie van een bewaker. Zonder die positieve momenten zou de situatie ondraaglijk zijn. Zonder een boek, een stem of muziek op de radio, kan je worden ondergedompeld in een diepe droefenis. 

Vrije geest
Geen enkele politieke gevangene komt ongeschonden uit zijn detentie. Hij heeft diepe angsten, maar als hij de goede weg inslaat, de vrijheid naar behoren in zich opneemt, als hij leeft zonder wraakgevoelens dan zal de toekomst er positief uitzien: zijn ervaringen zullen hem helpen overleven, zijn hoop zal hij leggen in de taal als wapen tegen de tirannie. En hij zal het levende bewijs zijn dat een dictatuur, van welke signatuur ook, een vrije geest nooit zal kunnen vernietigen. Hij zal tenslotte blijven leven. Om met een woord, een gebaar, met wat voor actie dan ook te kunnen bijdragen aan het bewustzijn dat aan het eind van de weg van onverschilligheid de kampen van de totalitaire regimes opdoemen.