Politieke gevangenen kunnen vaak rekenen op steun van plaatselijke belangengroeperingen. Maar de grootste en meest invloedrijke mensenrechtenorganisatie wereldwijd is Amnesty International. Als dit instituut, met ruim 2 miljoen leden in 150 landen, zich op individuele gevangenen richt is er 30 tot 50 procent kans dat hun situatie verbetert.

Ieder jaar doen zo'n 80 duizend actievoerders wereldwijd mee aan honderden bliksemacties voor slachtoffers van mensenrechtenschendingen. Amnesty zet ze in voor gevallen waarin doodstraf, marteling of verdwijning dreigen. Deze bliksemacties blijken nog het meest effectief te zijn. Door sms-jes , e-mails of brieven aan nationale autoriteiten te sturen verbetert de toestand van de gevangene in bijna de helft van de gevallen.

Het succes zit 'm volgens Nicole Sprokel, woordvoerster van Amnesty International Nederland, in de snelheid en de omvang van de actie. 'De berichten komen uit heel de wereld. Er is acute aandacht voor een gevangene die tot dan toe onbekend was. Dat zet de autoriteiten aan het denken en dat is misschien de reden dat ze eerder een bezoek van familie, een arts of advocaat toestaan. Het gaat tenslotte maar om een klein gebaar.'

Vrijlating vragen
Voordat een bliksemactie start moeten zoveel mogelijk feiten over de politieke gevangene bekend zijn. 'Die informatie komt van familieleden, advocaten of mensenrechtengroepen in het land van herkomst', zegt Sprokel. Zo kan Amnesty bepalen of het gaat om een politieke gevangene of een gewetensgevangene.

Bij een gewetensgevangene zal Amnesty altijd om vrijlating vragen. Bij een politieke gevangene ligt dit minder voor de hand. "We moeten zeker weten of de persoon in kwestie geen geweld heeft gebruikt om zijn standpunten te verdedigen. Mocht het slachtoffer geweld hebben gebruikt of gepropageerd, vraagt Amnesty om een humane behandeling en een eerlijk proces.'

Mandela
Het onderscheid tussen beide categorieën gevangenen en het wel of niet geweld gebruiken is voor Amnesty International belangrijk. Een politieke gevangene kan namelijk, afhankelijk van de vraag aan wiens kant hij staat, ook een terrorist of guerrillastrijder zijn. Hij schuwt het gebruik van geweld dan niet. Een bekend voorbeeld is de Zuid-Afrikaan Nelson Mandela die jaren in de gevangenis zat wegens anti-apartheidsactiviteiten. Hij zwoor het geweld pas af na zijn vrijlating. Maar je kunt ook denken aan leden van de Ierse paramilitaire IRA.

'In dit opzicht zijn de mensenrechtenschendingen die gepleegd worden uit naam van de strijd tegen terreur een uitdaging.' Sinds de Verenigde Staten na de aanslagen in 2001 de oorlog aan het terrorisme verklaarden is volgens Sprokel een nieuwe categorie gevangenen ontstaan: de terreurverdachte.

Om terroristen aan te pakken ontstond een cultuur waarin willekeurige gevangenhouding, oneerlijke processen, foltering, en geheime detentie gewoon werden. Bijvoorbeeld bij gedetineerden in Guantanamo Bay of in geheime gevangenissen in het Midden-Oosten. Landen die mensen op deze manier vasthouden, halen alles uit de kast om hen niet te classificeren als gewetens- of politieke gevangene. Het zijn vijandelijke strijders. Op deze manier proberen verschillende landen onder de internationale regelgeving over burgerrechten uit te komen', zegt Sprokel.

Strijd tegen terreur
De terreuraanpak van de Verenigde Staten kreeg veel navolging. Niet alleen bij westerse democratieën, maar ook bij andere regimes. Daarbij vervaagden volgens Amnesty de normen over wat onder een terreurverdachte verstaan moet worden. Zo maakten de Russische Federatie en China dankbaar gebruik van de strijd tegen terreur door onder dit mom ook politieke opponenten mee op te pakken.

Met internationale campagnes hamert Amnesty International erop dat de basale mensenrechten altijd in acht genomen moeten worden. Ook als het gaat om een terreurverdachte. 'We wijzen de betrokken regeringen daar voortdurend op.' De strijd tegen terreur mag volgens Sprokel geen vrijbrief zijn om terreurverdachten zonder proces voor eeuwig achter de tralies te zetten.

Omslag
Hoewel mensenrechtenschendingen uit het oogmerk van terreurbestrijding nog aan de orde van de dag zijn, heeft Amnesty inmiddels wel een belangrijke overwinning behaald. De organisatie heeft vanaf het allereerste begin het rechtsvacuüm van gevangenen op Guantanamo aangegrepen om erop te wijzen dat veiligheid niets wint bij het schenden van mensenrechten.

Ook internationale organisaties zoals de VN zijn hier inmiddels van doordrongen. Maar het ultieme bewijs van een omslag in het denken is de aangekondigde sluiting van Guantanamo Bay door de Amerikaanse president Obama, twee jaar geleden