Opnieuw staan protesten op stapel tegen de inperking van internetvrijheid. Tegenstanders richten hun pijlen nu op het ACTA-verdrag, dat onder andere een eind moest maken aan de handel in gevaarlijke nepmedicijnen. Edwin de Voogd van de hulporganisatie IDA Foundation in Amsterdam vreest dat het verdrag slechts de belangen dient van de farmaceutische industrie. Ook Artsen Zonder Grenzen waarschuwt voor de averechtse werking van dit verdrag. 

Zaterdag zijn er tenminste 200 demonstraties gericht tegen de Anti-Counterfeit Trade Agreement (ACTA-Verdrag). Dit verdrag moet de wereldwijde standaard worden in de bescherming van intellectuele eigendomsrechten, variërend van muziek tot medicijnen.

Na langdurige onderhandelingen, die grotendeels in het geheim verliepen, ligt het ACTA-Verdrag nu ter goedkeuring voor aan de Verenigde Staten, Canada, Japan, Australië en de Europese Unie.

Onder druk van de Verenigde Staten is de Anti-Counterfeit Trade Agreement uitgebreid met de bestrijding van online piraterij. De protesten zijn vooral gericht tegen de bedreiging van een open internet, het downloadverbod en de mogelijkheid om providers, zoekmachines en gebruikers te vervolgen.

Monopolie
Maar de gevolgen zijn verstrekkender, waarschuwen hulporganisaties zoals de IDA Foundation. De organisatie maakt zich sterk voor betaalbare en goede medicijnen in ontwikkelingslanden. ACTA dient slechts de farmaceutische industrie, zegt algemeen directeur Edwin de Voogd.

Bovendien is het in strijd met eerdere afspraken. 'De handel in medicijnen die onder een ander verdrag rechtmatig van een producent in India of China naar een arm land gaan, wordt door dit verdrag mogelijk geblokkeerd', legt hij uit. 'Alleen om het belang van de farmaceutische industrie te verdedigen - en haar patentrecht en de daarmee samenhangende monopoliepositie.'

Binnen de Wereldhandelsorganisatie WTO is overeengekomen dat landen (vooral India en China) onder bepaalde voorwaarden generieke middelen mogen produceren en exporteren naar ontwikkelingslanden, zoals malariatabletten en aidsmedicijnen. Ook als het patent nog niet is verlopen. Farmaceutische bedrijven hebben daarvoor toestemming gegeven.

Dubieuze pillen
Naast deze legale handel bestaat een veel schimmiger circuit. Ontwikkelingslanden worden overspoeld met dubieuze pillen, poeders en drankjes die niets bijdragen aan de volksgezondheid. Het Westen kreeg er ook mee te maken toen Chinese nep-Viagra opdook op internet.

We hebben het verdrag nodig om die praktijken aan te pakken, zegt Paul Wouters van Nefarma, de vereniging die in Nederland werkt aan innovatieve geneesmiddelen. 'Als je niet goed oplet, kunnen vervalste geneesmiddelen in het normale circuit terechtkomen. Niet alleen namaak waarbij het product goed is, maar niet uit de juiste fabriek komt. Maar in veel gevallen deugt het product niet en wordt zelfs gewerkt met ingrediënten die dodelijk zijn voor patiënten. De bescherming van het intellectuele eigendom is een belangrijk instument om die keten goed in de gaten houden.'

Zwarte markt
Wouters erkent dat in de farmaceutische industrie veel geld omgaat en dat ACTA nodig is om die inkomsten veilig te stellen. Ontwikkeling van nieuwe medicijnen kost miljoenen die de industrie terugverdient met patenten. Het gaat fout als fabrikanten en ontvangende landen geneesmiddelen, bijvoorbeeld uit India, in het Westen gaan verkopen. 'Ook in ontwikkelingslanden zijn er mensen die zonder scrupules geneesmiddelen uit het circuit halen en verhandelen. Helaas is dat een werkelijkheid waarvoor we de ogen niet moeten sluiten.'

Wouters pleit voor meer inspanningen van hulporganisaties. 'Zij moeten zorgen voor een goede infrastructuur die voorkomt dat die middelen in rijke landen terechtkomen.'

Strenge douane
Tachtig procent van de goedkope hiv/aidsmedicijnen die Artsen zonder Grenzen aan patiënten in Afrika uitdeelt, komt uit India. Maar de patentbescherming onder ACTA brengt de productie en de handel in gevaar, zegt Aziz Rehman van Artsen zonder Grenzen. 'ACTA zorgt voor aanvullende regels waaronder de douane de import van de merkloze medicijnen mag tegenhouden. Een vermoeden is al voldoende. In dat geval nemen ze een zending waarbij mogelijk sprake is van de schending van patentrecht in beslag.'

In Nederland hebben hulporganisaties en fabrikanten duidelijke afspraken gemaakt over de doorvoor van generieke medicijnen voor ontwikkelingslanden via de Rotterdamse haven. Maar in de meeste andere landen is dat niet het geval. Door het ACTA-verdrag neemt het aantal landen dat op basis van vage vermoedens geneesmiddelen in beslag mag nemen, nog verder toe.

Weken vertraging
Volgens Aziz Rehman kan het weken duren voordat een bonafide zending wordt vrijgegeven. Soms wachten de autoriteiten het onderzoek niet eens af. De medicijnen gaan rechtstreeks naar de afvalvernietiging. Enkele Indiase fabrikanten zouden nu al overwegen de productie te staken.

In de praktijk verdwijnen de mogelijkheden om goedkope, merkloze en goedwerkende middelen te ontwikkelen voor arme landen, meent Artsen zonder Grenzen. Ironisch genoeg is het gevolg dat medicijnen duurder worden, wat de productie van gevaarlijke nepmiddelen weer in de hand werkt.

Geheimzinnigheid
Over de verdragstekst is jarenlang achter gesloten deuren onderhandeld tussen Japan, de VS en de Europese Unie. Zelfs buiten de internationale handelsorganisatie WTO om. Maatschappelijke organisaties werden buiten de deur gehouden, terwijl grote concerns wel mochten meepraten. Ook de ontwikkelingslanden waren niet bij de besprekingen betrokken.

Het lijkt erop dat die geslotenheid zich nu tegen de onderhandelaars keert. Vijf EU-landen, waaronder Nederland en Duitsland, hebben het verdrag nog niet ondertekend. Polen, Slowakije en Tsjechië hebben de formele ratificatie voor onbepaalde tijd uitgesteld, omdat ze eerst meer duidelijkheid willen over de gevolgen.

Verder lezen:

• Europa Nu: Informatie over het ACTA-verdrag
• Access Now: Overzicht van de wereldwijde protesten
• Facebook pagina Acta-protest Amsterdam